The longer I live the more beutiful live becomes

                            Frank Lloyd Wright (bandarískur arkitekt og rithöfundur 1867-1959)

Hvað er að vera aldraður? Hvenær verðum við gömul? Öldrun er afstætt orð. Tíu ára barni finnst þrítugur maður gamall.  Bandaríkjamaðurinn Bernard M Baruch (1870-1965) sem  var ráðgjafi bandaríkjaforsetannna Woodrow Wilsons og Franklin D Rosevelts sagði  „To me, old age is always 15 years older than I am“.

Þegar meta á aldur er oft talað um „krónólogiskan aldur“ sem er sá fjöldi ára sem við höfum lifað. Einnig er talað um „biologiskan aldur“ sem  tekur tillit til annarra þátta eins og líkamlegs ástands, andlegrar heilsu,  hreyfigetu, minnis og hugrænnar skerpu. Þótt ekki séu til nein ákveðin tímamörk varðandi öldrun má læknisfræðilega skilgreina einstakling sem er eldri en 65-70 ára sem aldraðan. Þó ber að hafa í huga að árafjöldinn gefur takmarkaðar upplýsingar og því verður ávallt að taka tillit til líkamlegs og andlegs ástands viðkomandi.

Hvað sem öllum skilgreiningum líður er ljóst að hlutfallslegur fjöldi aldraðra i samfélaginu fer hratt vaxandi. Þetta hefur í för með sér að sjúkdómar meðal aldraðra verða sífellt algengara viðfangsefni heilbrigðisstarfsfólks. Þetta gildir ekki síst um hjarta-og æðasjúkdóma sem eru algengasta dánarorsök Íslendinga og sérstaklega algengt vandamál meðal eldri einstaklinga. Við þessu þarf samfélagið að bregðast og uppbygging heilbrigðisþjónustunnar þarf að taka tillit til þessa ört stækkandi hóps.

Þegar við eldumst tekur hjartað ýmsum breytingum, jafnvel þótt ekki sé um eiginlegan hjartasjúkdóm að ræða. Hjartavöðvinn verður oft stífari sem getur haft áhrif á fyllingu hjartans og hjartavöðvinn getur ekki aukið samdráttarkraft sinn við áreynslu á sama hátt og áður. Þessar breytingar verða oftast meira áberandi ef um hjartasjúkdóma er að ræða, eins og kransæðasjúkdóm eða sjúkdóm í hjartalokum. Með hækkandi aldri verða einnig breytingar í slagæðum líkamans, æðaveggirnir verða stífari og taugaviðbrögð þau sem leiðrétta blóðþrýsting þegar við stöndum á fætur virka ekki eins vel og áður. Þetta getur leitt til lækkunar blóðþrýstings og svima ef staðið er hratt á fætur úr liggjandi stöðu.

Háþrýstingur. Háþrýstingur er algengt vandamál meðal aldraðra einstaklinga. Svo er  einnig um helstu afleiðingar háþrýstings en þær eru heilablóðafall, nýrnasjúkdómar, kransæðastífla og hjartabilun. Talið er að allt að helmingur Bandaríkjamanna yfir sextugu hafi of háan blóðþrýsting.

Mikilvægt er að mæla blóðþrýsting reglulega. Ef háþrýstingur  er til staðar þarf oft að grípa til lyfjameðferðar til þess að koma í veg fyrir hina alvarlegu fylgikvilla háþrýstingsins. Sannað er að lyfjameðferð dregur úr tíðni heilablóðfalla, kransæðastíflu og nýrnasjúkdóma hjá einstaklingum með háþrýsting. Reglubundin hreyfing er hjálpleg, og æskilegt er að saltneysla sé hófleg. Mikilvægt er að fylgjast  reglulega með árangri meðferðar, fylgikvillum, starfsemi helstu líffæra og almennu ástandi.

Kransæðasjúkdómur. Kransæðasjúkdómur er algengasta dánarorsök aldraðra einstaklinga. Um helmingur allra sem látast vegna kransæðasjúkdóms eru eldri en 65 ára. Erlendar tölur benda til þess að 20% einstaklinga um áttrætt hafi einkenni kransæðasjúkdóms.

Helsta einkenni kransæðasjúkdóms er brjóstverkur. Oft leiðir verkurinn út í vinstri handlegg, stundum þann hægri, oft upp í kjálka og stundum milli herðablaða. Verkur sem kemur við áreynslu og hverfur í hvíld stafar oftast af þrengslum í kransæð. Stöðugur verkur í hvíld getur hins vegar stafað af bráðri kransæðastíflu. Mikilvægt er að leita sem fyrst til læknis ef einkenna kransæðasjúkdóms verður vart. Við sáran brjóstverk sem hverfur ekki  ber að leita strax á sjúkrahús.

Miklar framfarir hafa orðið í meðferð kransæðasjúkdóms á síðustu árum . Danartíðni vegna bráðrar kransæðstíflu hefur lækkað verulega hér á landi. Betra aðgengi að kransæðaþræðingum, kransæðavíkkunum og kransæðaskurðaðgerðum á þar hlut að máli. Þá hafa einnig orðið miklar framfarir í lyfjameðferð.  Notkun blóðfitulækkandi lyfja bætir horfur umtalsvert og fleiri möguleikar eru til staðar við  lyfjameðferð háþrýstings. Heilbrigður lífsstíll, hreyfing og hollt mataræði eru lykilatriði.

Hjartalokusjúkdómar. Í hjartanu eru fjórar lokur sem gegna lykilhlutverki fyrir starfsemi hjartans. Sjúkdómar í hjartalokum geta komið upp á öllum aldri en verða algengari þegar aldurinn færist yfir. Lyfjameðferð er oft hjálpleg við einkennum lokusjúkdóma en stundum þarf að grípa til skurðaðgerðar.

Algengasti lokusjúkdómurinn hjá fullorðnum er ósæðarlokusjúkdómur. Hjá  um þriðjungi aldraðra harðna ósæðarlokublöðin og geta orðið stíf. Þrátt fyrir þetta getur lokan oft starfað eðlilega árum saman og það eina sem kemur fram við skoðun er svokallað óhljóð sem heyrist yfir hjartanu við hlustun. Stundum vernsar þetta ástand, lokan kalkar og getur ekki opnast eðlilega. Undir þessum kringumstæðum er talað um ósæðarlokuþrengsl  og þá þarf oft að grípa til skurðaðgerðar. Góður árangur er af slíkum aðgerðum. Hjartaómskoðun er lykilrannsókn  til greiningar á lokusjúkdómum.

Hjartsláttartruflanir og gangráðsmeðferð. Til eru margar gerðir hjartsláttartruflana og fer algengi þeirra vaxandi með aldri. Stundum valda slíkar truflanir engum einkennum en í sumum tilvikum skynjar einstaklingurinn óreglulegan eða hraðan hjartslátt. Verði  hjartsláttur of hægur getur það valdið svima og jafnvel yfirliði. Hjartalínurit og sólarhringsskráning á hjartslætti eru hjálpleg til greiningar.

Gáttatif er ein algengasta hjartsláttartruflunin sem þarfnast læknismeðferðar. Yfirleitt er hægt að ráða nokkuð vel við þessa truflun með lyfjameðferð. Stundum er til staðar aukin hætta á blóðsegamyndun og er þá talið rétt að gefa blóðþynningarlyf. Í sumum tilvikum er beitt svokallaðri rafvendingu þar sem gefið er rafstuð á brjóstkassann í stuttri svæfingu. Þetta leiðir oftast til þess að hjartað hrekkur í eðlilegan takt.

Með hækkandi aldri verða oft hrörnunarbreytingar í rafleiðnikerfi hjartans sem geta leitt til þess að hjartsláttur verður of hægur. Við þessar aðstæður getur ísetning gangráðs verið mjög hjálpleg og gert einstaklingnum kleift að lifa nokkuð eðlilegu lífi.

Hjartabilun. Líta má á hjartabilun sem lokastig ýmissa hjartasjúkdóma. Algengasta undirliggjandi orsökin er kransæðasjúkdómur. Þegar hjartabilun er til staðar getur hjartavöðvinn ekki dælt eðlilegu blóðmagni til líffæra líkamans. Aðalsjúkdómseinkennin eru mæð, þrekleysi og bjúgsöfnun. Lyfjameðferð er mikilvægur þáttur í meðferð hjartabilunar enda draga lyfin verulega úr sjúkdómseinkennum auk þess sem þau bæta horfur og lífsfæði.

Greining, meðferð og forvarnir. Við greiningu hjartasjúkdóma er sjúkrasagan lykilatriði. Helstu einkenni hjartasjúkdóma eru brjóstverkur, mæði og óreglulegur hjartsláttur. Sum vandamál eru hins vegar oft einkennalaus eins og hár blóðþrýstingur eða há blóðfita. Skoðun læknis getur oft  leitt í ljós hvort um sjúkdóm er að ræða en oft þarf að grípa til rannsókna af ýmsu tagi. Algengust rannsóknir sem notaðar eru við greiningu hjartasjúkdóma eru hjartalínurít, hjartaómskoðun, hjartaálagspróf, sólarhringsskráning á hjartslætti og blóðþrýstingi, röntgenrannsóknir af ýmsu tagi og hjartaþræðing.

Við meðferð hjartasjúkdóma hjá öldruðum þarf að taka tillit til áhrifa aldursins á starfsemi hinna ýmsu líffærakerfa. Lyfjameðferð er oft vandasöm, ekki síst ef nýrnstarfsemi er skert. Algengt er að aldraðir einstaklingar gangist undir inngrip eins og kransæðavíkkanir, kransæðaskurðaðgerðir og lokuaðgerðir. Aldurinn sem slíkur útilokar ekki slíkar aðgerðir og oft má bæta lífsgæði verulega með slíkum inngripum. Hins vegar ber að hafa í huga að slíkar aðgerðir verða áhættusamari með hækkandi aldri og áhættan eykst enn frekar ef sjúkdómar eru einnig til staðar í öðrum líffærum. Ef áhætta við aðgerð er mjög mikil er því oft skynsamlegra að halda að sér höndum.

Forvarnir eru mikilvægar til að draga úr vægi hjartasjúkdóma og á þetta ekki síður við hjá öldruðum. Hollt mataræði og reglubundin hreyfing eru mikilvæg fyrir hjartað og æðakerfið.  Daglegar gönguferðir auka hreyfigetu og styrkja vöva í ganglimum. Reykingar eru skaðlegar og rétt er að benda á að það er aldrei of seint að hætta að reykja. 

Meginhlutverk allra læknisfræðilegra inngripa er að lengja líf sjúklinga og bæta lífsfæði. Þegar um aldraða einstaklinga er að ræða er oft ekki hægt að ná báðum þessum markmiðum. Í þessum tilvikum er mikilvægt að nýta þekkingu og aðferðarfræði  læknisfræðinnar til þess að tryggja sjúklingum sem best lifsgæði þegar kvölda tekur á löngu æviskeiði. Ein  stærsta áskorunin sem nú  blasir við stjórnendum heilbrigðisþjónustu hér á landi  er hvernig megi tryggja ört stækkandi hópi aldraðra greiðan aðgang að góðri heilbriðgisþjónustu á komandi árum.